Güvenirlik Nedir Psikolojide?
Psikolojide güvenirlik (ya da reliability), bir ölçüm aracının tutarlılığını ve doğruluğunu ifade eder. Bir başka deyişle, bir test ya da anket, her seferinde benzer sonuçları veriyorsa, bu aracın güvenilir olduğu söylenebilir. Eğer bir psikolojik test, aynı koşullar altında farklı zamanlarda veya farklı kişiler tarafından tekrarlandığında farklı sonuçlar veriyorsa, bu test güvenilmez demektir.
Güvenirlik, bir araştırmacının test ettiği özellik hakkında doğru ve tutarlı sonuçlar alabilmesi için çok önemlidir. Yani, güvenilir bir test, bizim neyi ölçmeye çalıştığımızı doğru bir şekilde yansıtır ve bu ölçümü tekrar ettiğimizde benzer sonuçlar alırız. Ama tüm bu tanımlar biraz karışık olabilir, o yüzden gelin, konuyu günlük hayatla ilişkilendirerek daha anlaşılır hale getirelim.
Güvenirliği Anlamak İçin Bir Örnek
Hayal edin ki Eskişehir’de bir kafedeyim ve önümde iki kutu kahve var. Bir kutu “çok sıcak” yazıyor, diğer kutuda ise “sıcak” yazıyor. İlk kutuyu açıp içtiğimde gerçekten çok sıcak olduğunu hissediyorum. İkinci kutuyu açıp içtiğimde ise, “sıcak” olması gerektiği gibi ama bir o kadar da fazla sıcak değil. Eğer her defasında bu “çok sıcak” yazan kutu her zaman aynı sıcaklıkta çıkarsa, işte bu güvenilir bir kutu olur. Ama eğer bazen “sıcak” yazan kutu bir defasında soğuk, bir defasında ise yanıcı derecede sıcak oluyorsa, bu kutu güvenilir değil demektir.
Güvenirlik, aslında tam olarak bunun gibi bir şey: Testi her tekrar ettiğinizde aynı sonucu almak.
Psikolojik Testlerde Güvenirlik
Psikolojide güvenirlik, genellikle 3 şekilde değerlendirilir: test-tekrar test, iç tutarlılık ve yaratıcı güvenirlik. Şimdi bunları biraz daha açalım.
Test- Tekrar Test Güvenirliği
Bir psikolojik testin, aynı birey üzerinde farklı zamanlarda yapıldığında benzer sonuçlar vermesi gerekir. Örneğin, bir öğrenci bir kişilik testi uyguladı ve 3 hafta sonra tekrar aynı testi yaptı. Eğer test güvenilirse, sonuçların çok fazla değişmemesi gerekir. Diyelim ki, test kişisel özellikleri ölçüyor ve öğrenci 3 hafta önce “içe dönük” olarak sınıflandırıldı. 3 hafta sonra da aynı sonuç çıkarsa, bu testin güvenilir olduğu söylenir.
İç Tutarlılık Güvenirliği
Bir testin iç tutarlılığı, testin içerisindeki maddelerin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğuna bakar. Örneğin, bir stres düzeyi testi yapıldığında, bu testteki soruların çoğu, aslında kişilerin stresli olup olmadıklarını ölçmeli. Yani, bir kişi “sürekli gergin hissediyorum” derken, aynı testin başka bir sorusunda da “çevremdeki insanlardan kolayca etkileniyorum” gibi bir şey söylemesi, iç tutarlılık açısından uyumlu olmalıdır.
Eğer testin bazı soruları stresle ilgiliyken bazıları tamamen farklı bir psikolojik durumu ölçüyorsa, bu testin iç tutarlılığı düşük olur ve güvenilirliği zayıflar.
Yaratıcı Güvenirlik
Bu tip güvenilirlik, testin farklı testler ya da gözlem yöntemleri ile doğrulanıp doğrulanamayacağına bakar. Yani, eğer bir test “kişinin depresyon seviyesini ölçer” diye tanıtılıyorsa, başka bir test ya da gözlemle de bu depresyon seviyesinin doğruluğu kontrol edilmelidir.
Güvenirliğin Önemi
Güvenirlik, psikolojide gerçekten çok kritik bir noktadır. Şu düşünceyi bir kenara bırakmak gerek: “Ne kadar çok soru, o kadar doğru sonuç”. Aslında bu yanılgıdır. Bir test, yüzlerce soruya sahip olabilir ama eğer sorular birbirini desteklemiyorsa ya da yanıtlar tutarsızsa, sonuçlar yanıltıcı olabilir.
Düşünsenize, bir anket yapıyorsunuz ve anketi 100 kişiye uyguladınız. Eğer bu anketin her bir sorusu, neyi ölçtüğünü tam anlamıyla yansıtmazsa, yani örneğin bir kişilik testinde çok farklı kişilik özelliklerini ölçmeye çalışıyorsa, sonuçlar güvenilmez olacaktır. Ayrıca, bu tür testler kişilerin dış faktörlerden nasıl etkilendiğini de göz önünde bulundurmak zorundadır. Bu yüzden psikolojik testlerin güvenilir olması, bu testlerin doğru sonuçlar vermesini sağlar.
Güvenirlik ve Geçerlilik Arasındaki Fark
Pek çok insan güvenirlik ve geçerlilik terimlerini karıştırır. Ancak ikisi çok farklı şeylerdir. Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlılığı ile ilgilidir, geçerlilik ise ölçüm aracının gerçekten neyi ölçtüğü ile ilgilidir. Yani, bir test güvenilir olabilir ama geçerli olmayabilir. Mesela, eğer siz sadece boy uzunluğunu ölçen bir test yapıyorsanız, bu test güvenilir olabilir (her zaman aynı ölçümü alırsınız), fakat geçerli olmayacaktır çünkü testin amacı yalnızca boyu ölçmektir, oysa biz kişilik testi yapıyoruz diyelim.
Bir testin güvenilir olması, her zaman geçerli olduğu anlamına gelmez, ancak geçerlilik sağlanmadan güvenilir sonuçlar almak mümkün değildir.
Psikolojide Güvenirlik ve Günlük Hayat
Güvenirlik, aslında gündelik hayatta da çok karşımıza çıkar. Örneğin, bir arkadaşınıza sürekli olarak “Beni aradığında hemen geri dön” dediğinizde, eğer arkadaşınız her defasında bu talebinize uyar, o zaman arkadaşınız güvenilir demektir. Ancak, her seferinde kaybolur ve ulaşılmaz olursa, bu güvenilirlik sorununa yol açar.
Aynı şekilde, bir insanın sürekli olarak yapacağı şeylerin sonucunu tahmin edebilmemiz, güvenilirlikten kaynaklanır. Psikolojik testlerde de aynı durum geçerlidir: Eğer bir test, belirli bir konuda sürekli benzer sonuçlar veriyorsa, güvenilir bir testtir.
Sonuç: Güvenirlik Hayatımızda Nerede?
Psikolojide güvenilirlik, bireylerin zihin yapısını ve davranışlarını daha doğru bir şekilde anlamamıza yardımcı olan temel bir ilkedir. Güvenilir olmayan bir test, yanlış sonuçlar doğurur ve bu da bireyler üzerinde yanlış etkilere yol açabilir. Eskişehir’de bir kafede arkadaşlarım ile sohbet ederken, çok eğlenceli olabiliriz, ancak güvenilmez bir testle yapılan bir araştırma, bu kadar eğlenceli olmayabilir, çünkü sonuçlar yanıltıcı olur.
Güvenirlik, psikolojiyi daha doğru ve etkili bir şekilde uygulayabilmek için gereklidir. Günlük hayatımızda olduğu gibi, her zaman neyin güvenilir olup olmadığını anlamak, doğru kararlar alabilmemize yardımcı olur.